Bài 9. An toàn trên không gian mạng
BÀI 9
AN TOÀN TRÊN KHÔNG GIAN MẠNG
SAU BÀI NÀY EM SẼ:
Không gian mạng (trong một số hoàn cảnh cụ thể được gọi vắn tắt là "mạng") chính là Internet, là một môi trường rất mở. Trên mạng mọi người có thể liên lạc, chia sẻ thông tin với nhau một cách dễ dàng nhưng chính điều đó lại bị những kẻ xấu lợi dụng khiến mạng cũng là nơi đầy rẫy những cạm bẫy. Cần tự bảo vệ mình như thế nào?
1. MỘT SỐ NGUY CƠ TRÊN MẠNG
Hoạt động 1
Hãy thảo luận và cho ví dụ minh hoạ về những nguy cơ có thể có khi lên Internet để:
Tin giả và tin phản văn hoá. Ai cũng có thể đưa tin bài lên mạng, kể cả các tin bài xấu. Có nhiều tin giả, tin bài phản cảm như những tình tiết có tính bạo lực trong một vụ án hoặc có nội dung dẫn đến các nhận thức lệch lạc.
Lấy các ảnh, tin tức trên trang Facebook của một người để lập một trang giống hệt rồi kết bạn với những người bạn của nạn nhân. Cuối cùng chúng mạo danh vay mượn để chiếm đoạt tài sản.
Lộ tin cá nhân. Thông tin cá nhân bao gồm tên tuổi, số điện thoại, tài khoản email, tài khoản ngân hàng và các tài khoản của các ứng dụng thông dụng trên mạng. Khi lộ tài khoản của các phần mềm, ta có thể bị mạo danh. Còn khi lộ tài khoản của ngân hàng, ta có thể mất tiền.
Các biện pháp bảo vệ thông tin cá nhân:
Bắt nạt trên không gian mạng. Một trong những vấn nạn trên mạng là bắt nạt. Mức thấp là xỉ vả, nhục mạ. Mức cao là đe doạ tung thông tin cá nhân, đưa tin bịa đặt, vu khống, thậm chí tống tiền hoặc ép buộc làm điều xấu. Hành vi bắt nạt trên mạng ảnh hưởng nghiêm trọng tới tâm lí của nạn nhân vì:
Một số biện pháp phòng chống hành vi bắt nạt:
Nghiện mạng. Có một số người dành rất nhiều thời gian cho mạng, đặc biệt là chơi game đến mức nghiện, ảnh hưởng nghiêm trọng tới sức khoẻ. Đã từng có những thanh niên chơi trò chơi điện tử liên tục nhiều ngày và đột quỵ ngay trên bàn máy tính.
2. PHẦN MỀM ĐỘC HẠI
Hoạt động 2
Có những loại phần mềm độc hại nào?
Em hiểu gì về virus máy tính? Có phải tất cả phần mềm độc hại đều là virus?
Một đối tượng gây mất an toàn là phần mềm độc hại (malicious software, viết tắt là malware), những phần mềm được viết ra với ý đồ xấu, gây hại cho người dùng. Những phần mềm độc hại có mục đích gây ảnh hưởng trên quy mô lớn thường có cơ chế lây nhiễm. Theo cơ chế lây nhiễm, có hai loại phần mềm độc hại là virus và worm. Còn một loại phần mềm độc hại khác là trojan chỉ nhằm chiếm đoạt thông tin hay chiếm quyền sử dụng máy tính sẽ ít chú trọng đến tính năng lây nhiễm.
a) Tìm hiểu về virus, trojan, worm và cơ chế hoạt động
Virus. Virus không phải là các phần mềm hoàn chỉnh, mà chỉ là các đoạn mã độc và phải gắn với một phần mềm mới phát tác và lây lan được. Khi chạy một phần mềm đã nhiễm virus, đoạn mã độc sẽ được đưa vào bộ nhớ, chờ khi thi hành một phần mềm khác sẽ chèn vào để hoàn thành một chu kì lây lan.
Worm, sâu máy tính. Khác với virus, worm là một phần mềm hoàn chỉnh. Để lây, worm lợi dụng những lỗ hổng bảo mật của hệ điều hành hoặc dẫn dụ, lừa người dùng chạy để cài đặt vào máy của nạn nhân. Cách lừa thông thường là để một liên kết ngầm trong email hoặc tin nhắn với vỏ bọc là một nội dung lành mạnh, ví dụ "bấm vào đây để nhận tin" nhưng khi bấm vào, ngoài bản tin thì chính phần mềm độc hại cũng được tải vào máy.
Trojan. Phần mềm nội gián, gọi là trojan, theo thuyết "Con ngựa thành Troa" (Trojan Horse) trong truyện thần thoại Hy Lạp. Tuỳ hành vi, trojan có thể mang những tên khác nhau như:
b) Tác hại của phần mềm độc hại
Như vậy, hai đặc trưng chính của virus và worm là lây lan và gây ra các tác động không mong muốn; còn trojan thì thực hiện các hoạt động nội gián.
Tác động không mong muốn có khi chỉ gây khó chịu, nhưng các virus, worm "dữ" có thể làm hỏng các phần mềm khác trong máy, xoá dữ liệu hay làm tê liệt hệ thống máy tính.
Virus có thể bị phát hiện theo hành vi, nhưng các worm (sâu) thường do chính nạn nhân bị lừa cài đặt nên rất khó phát hiện. Nhiều sâu đã gây ra những thảm hoạ.
Để phòng ngừa phần mềm độc hại, điều quan trọng đầu tiên là cần thận trọng khi chép các tệp chương trình, dữ liệu vào máy từ ổ cứng rời, thẻ nhớ hoặc tải về từ mạng. Rất nhiều phần mềm bẻ khoá cho lấy tự do trên mạng là các phần mềm bị gắn mã độc một cách cố ý.
tin nhắn mà không biết rõ có an toàn hay không. Ngay cả khi nhận thư từ hộp thư của bạn bè, nếu thấy có yêu cầu nháy vào liên kết thì tốt nhất hãy liên lạc qua một phương tiện khác, ví dụ gọi điện cho bạn để xác minh trước khi tải xuống.
Đừng để lộ mật khẩu các tài khoản của mình để tránh bị kẻ xấu chiếm quyền, mạo danh.
Ngoài ra, hãy sử dụng các phần mềm phòng chống các phần mềm độc hại.
Em hãy tổng kết về ba loại phần mềm độc hại theo bảng sau:
| Tính hoàn chỉnh | Cơ chế lây nhiễm | Tác hại |
| Virus | ||
| Trojan | ||
| Worm |
THỰC HÀNH
Dùng phần mềm phòng chống virus Windows Defender
Có hàng trăm phần mềm phòng chống virus như Kaspersky, AVG, Avast, McAfee, Norton Antivirus, Panda; một phần mềm của Việt Nam là BKAV. Thực tế, các phần mềm này không chỉ phát hiện và diệt virus mà còn phòng chống nhiều nguy cơ làm mất an toàn khác như kiểm tra các tệp tải về, cảnh báo truy cập các website có mã độc. Chính vì thế, các phần mềm này còn được gọi là Firewall (bức tường lửa) với ý nghĩa ngăn chặn các nguy cơ từ ngoài.
Bài thực hành này giới thiệu sử dụng phần mềm Defender Firewall được tích hợp sẵn trong hệ điều hành Windows phiên bản 10, tự động chạy ngầm để bảo vệ các máy tính dùng hệ điều hành Windows. Defender tự động cập nhật các mẫu virus mới mỗi khi hệ điều hành được cập nhật (theo tiện ích Windows Update).
Nhiệm vụ: Thiết lập các lựa chọn và quét virus với Windows Defender.
Bước 1: Từ nút Start chọn Setting (có thể cách nhanh hơn là gõ chữ "Defender").
Bước 2: Thực hiện các thao tác như hướng dẫn ở Hình 9.1, sẽ xuất hiện cửa sổ như Hình 9.2.
Current threats: liệt kê những nguy cơ tìm thấy trong thời gian gần nhất khi các tệp được quét, kiểm tra.
Quick scan: nếu nháy vào nút này, phần mềm sẽ quét tất cả các tệp chương trình ở các thư mục mà virus thường lây nhiễm.
Bước 3: Quét virus. Ta có thể nháy vào nút Quick scan hoặc vào lựa chọn Scan options để lựa chọn kiểu quét và quét.
Trong Scan options, ta có thể lựa chọn các kiểu quét, có bốn lựa chọn:
Sau khi chọn một lựa chọn, nháy nút Scan now và đợi kết quả.
Nếu đang làm việc ở thư mục mà muốn quét thư mục đó thì không cần truy cập vào Defender, ta có thể nháy nút phải chuột vào tên thư mục để xuất hiện bảng chọn tắt, chọn lệnh Scan with Microsoft Defender (Hình 9.4).
